SOS Racismo arrazakeriaren egoerari buruzko urteroko txosten honekin, gizarte, instituzio, komunikabide, eta abarren aurrean beste erantzukizun bat gure gain hartzen saiatu gara erakunde gisa. Erantzukizun hau arrazakeriaren egoerari buruzko informazioa Iuzatzean datza, honen alderdi eta adierazpen modu ezberdinetan. Apaltasun osoz ekingo diogu ardura honi, ekarpen honek berria ez den fenomeno bati aurre egiteko balio beharko duen ustean. Fenoneno hori ezagutzen saiatzea berari aurre egiteko abiapuntua delakoan gaude. Bestalde, errealitate ageria da jokabide arrazisten garapenaren eta xenofobiaren ezagutza arrazakeriaren kontrako borrokan halabeharrez ezgauzara jotzen duen zatikatze eta azalkeria egoeran dagoela.

SOS Racismo erakundeek Estatu Espaniarraren komunitateetan lortutako garapenak Ian honi itxaropenez ekiteko laguntzen digu, baina baita zuhurtziaz ere. Bidezko da aipatzea txosten hau ez zela posible izango aritu eta espezialista askoren Iaguntzarik gabe, beren ekarpenekin gure Informazio eta Salaketa Bulegoek nagusiki garatu duten lana gorpurtu dutenak. Gurtiei mila esker.

Txostenak zenbait atal ditu. Lehenak arazoaren deskribapen orokorrari ekiten dio, honen egitura gaian arituak diren espezialisten ekarpenetan oinarritzen da. Ondoren 1995ean hilez hil izan diren gertaeren azalpenak daauzkagu. Gertaera horiek ez dira, bistan denez, gertatu diren bakarrak. Hauen aukeraketa esanguratsua egin dugu, urtean zehar gure bulegoetara heldu den informaziotik. Ezbairik gabe, 1995ean Estatuan izan diren eraso eta ekintza arrazisten kopurua eta larritasuna ugalduz joan da. Ez dira guztiak salaketa gisa heltzen gure bulegoetara.

Egiten dugun eraso eta ekintza arrazisten deskribapenean erabaki dugu, hala oharturik, edozein motatako eraso arrazista edo ekintza diskriminatzaileren pertsona arduradunen identifikazioa ez izkutatzea, ezta isiltzea ere, batez ere ekintza horiek kargu politiko edo instituzional baten ihardueratik datorren erantzukizuna duten pertsonek burutudk badira, izan ere zuzenbidezko estatu baten arauak ekintza publikoei politikoki erantzutearena izan behar baitu. Erantzukizun hau dagokion erakunde politikora zabaldu behar dela uste dugu. Logikoki, jokaerak aldatu eta hemen salatzen ditugun bezalako egoerak errepikatuko ez direlakoan planteatzen dugu.

Aipatu dugu adierazi ditugun gertaerak ez direla 1995ean izan diren bakarrak. Ondorengo ataletan erakusten dugun zerrenda luzea da. Luzea da bereziki ez dugulako ezer sinplifikatu, ez laburtu, nahi izan. lstorioak zehatzak eta osoak dira, protagonistak, gertaeren aipamena, ondorioak... dituztenak. Eguneroko, arrunt eta gizarteak onartua den arrazakeria barren gehiketa aritmetikoa da, arazoaren tamaina argiki erakusten diguna. Betiko kontu zaharra: Hemen Herri honetan ez gara arrazistak, zaila izango da defendatzea txosten honetan adierazitakoa adierazita. Hemen monde dexentetik bona marginatu egin dugu Herri Ijitoa eta marginatzen segitzen dugu. Antzeko farrera hartzen dugu atzerritik etorritako jendearekin. Europa inguruko bests herri batzuekiko ezberdintasun bakarra etorkinen gaitzespen eta marginazioan izen ezberdintasuna baino ez da. Portzentaia hutsa. Etorkin agerreraren antzerako portzentaia mallan azalduko dira gordintasun osoz gizartearen jarrera arrazistak, berehala aurre egiten ez bazaio bore osotasunean, erauzteko ondo bide guztiak erabiliz.

Lehen txosten hau eskaintzen dugu instrumentu erabilgarria izango delakoan Instituzio, gizarte eta sindikatu, Erakunde, alderdi, komunikabide eta gizartearentzat oro bar, arrazakeria eta eskuin muturraren gorakadaren aurkako borrokan guru apurra eskaintzeko asmoz. Premiazkoa da elkarrekin Ian egitea. Premiazkoa da gizarte zuzen, zabal eta solidario baten aide Ian egin nahi duten pertsona haiek guztiak animatzea, bertan giza eskubideak ikurrin izango dira eta ekintza sozial guztien eredu. Premiazkoa da Ian egitea gizarteak ez dezan hemen deskribatzen diren bezalako egoerarik sor eta hau bezalako txostenak justifikaezinak izan daitezen.

Lehenengo atalean herri ijitoaren diskriminazioari ekiten zaio, Tomás Calvo Buezasen sarrerarekin. Salatzen diren kasu askok eta askok etxebizitzaren arazoarekin dute zerikusia. Calvo Buezasek dioenez: «payo gorrotoaren arrazoirik baliagarri, ageri eta azalekoena izan obi da». Konstituzioak bizilekua aukeratzeko askatasun eskubidea adieraten du, hala ere, udal, banakako, enpresa eta instituzioek behin eta berriz urratzen dute askatasun hau. Jazarpenak, erasoak eta nahi duten lekuan bizitzeko erogozpenak izan dituzten 166 ijito familia baino kaso gehiago aipatzen dira. Honetaz gain badira ijitoei sarrera ukatzen dieten diskotekak, beren zerbitzuak eskaintzen ez dieten aseguru konpainiak, iharduera kulturaletarako diru laguntzarik ezak, ijito familiak egozten dituzten udalak, bertan hogei urte eman ondoren, arrazadun saltzaileak estutzen dituen alkatesa, turistak molesta ez ditzaten, baita ume ijitoak diskriminatzen diren eskolak. Herri ijitoarekiko gaitzespen eta intolerantziaren abaniko adierazgarri osoa.

Bigarren atala atzerritartasun politikak praktikan esan nahi duenari buruzkoa da eta honek dakarren pertsona etorkinekiko zigor, diskriminazio eta hauen oinarrizko eskubideen urraduraz. Ekintza sozial diskriminatzaileetara bultzatzen duena. Egungo atzerritartasun politikaren ezaugarriak azaltzen dira laburki. Elvira Posadaren artikulu batek jorratzen du atzerritarrek nola ikusten dituzten kaltetuak beren oinarrizko eskubideak atzerritar gisa ezartzen zaien politika errealaren aldetik. 33 adibide zehatz azaltzen dira, nola atzerritartasun legeen ezarpenak atzerritarren oinarrizko eskubideak behin eta berriz urratzen dituela erakusten duten adibide tamalgarriak.

Hau guztiaren adibide dugu arartekoak duela gutxi esku hartu behar izana Barajas aireportuko muga kontroleko agenteek etorkinekin trafikatzen duten mafiek iruzur egin zioten 100 urteko pertsona kurdu bat egoztea eragozteko. Pertsona hau 39 pertsonek osatzen zuten talde batekoa zen, hauen artean alaba gaisorik zeukan eta haurdunaldian oso aurrera sartua zen emakume bat zegoen. Poliziek ez zuten asilo politikorako bore eskaera onartzen.

Familiak berriz elkartzea ia ezinezko zuten etorkinak; herrialdean ia bizitza osoa eman duten pertsonen egozpenak; mugetako sarbide kontrolean arbitrariotasuna; etorkinekin trafikatzen duten mafiak behar eta gosearekin negozio egiten dutenak, bai eta atzerritarrei ezarritako legeetatik datozen murrizketa burokratikoekin negozioa egiten duten funtzionari eta polizien parte hartzearekin ere, Atzerritartasun eta honen Araudia, Asiloa eta Babesa, e.a.; inolako laguntzarik gabeko adin txikiko polizoiak, eta hau guztiari gehitu behar botere, administrazio eta bertako funtzionarietatik etortzeagatik salaketa bikoitza merezi duten gehiegikeria ugari. Borne Ministeritzatik ezartzen diren politiken adibide praktikoa, Asilo eta Babesaren bitartez nolabaiteko laguntza ematen zaien eskari kopuru murritza da. Arartekoak berak luzatu behar izan du larrialdi deia, berriz ere.

Emakume etorkinak duen problematikak diskriminazio bikoitza dakar: bertakoekin haurdun geratu diren emakumeak Herritik egozten saiatu da; bertan bizitzea Iegeztatuta izan eta semealabak berekin izan ez dezaketen amok; poliziek sexualki bortxatu zituzten emakumeak Estatutik egotziak dira epaiketa baino lehen; bertan bizitzeko beren egoera irregularragatik polizien aurrean salatuko dituzten mafien mehatsupean prostituziora behartuak diren emakumeak, e.a.

Zerrenda luzea da. Egunero-egunero izaten dira kaleratu ezin diren eta bertan bizitzeko egoera irregularrean diren emakumeei bereziki ukitzen dieten gertaerak. Kasu gehienetan emakume hauek ez dute beren egoera salatzerik, berehala pasako bailirateke biktima egoeratik zigor eta egozpen gai izatera, Atzerritartasun Legearen 26. atalaren ezarpenaren arabera.

Atal honetan atzerritar etorkinek edota etorkin ez direnek gartzeletan bizi duten egoera ere aztergai da. Zehazkiago, eufemistikoki «barneraketa eta atxiloketa zentruak» izena hartzen duten zentruetako egoerari gagozkio. «gartzela» izena erabiliko dugu, Administrazioak zentru hauei barneraketa eta atxiloketa izena ematen badie ere, praktikan gartzelek bezala funtzionatzen baitute. Zentru hauek ez dituzte Gartzela Lego Orokorretik eta bertako Arauditik datozen oinarrizko eskubideak aitortzen. Ez eta kunplimendu presondegietan ere, bertan preso atzerritarrei ukatu egiten baitzaizkie oro bar gartzeletako onurak, irteteko baimenak, zigor murrizketak, eta abar.

Kasu gehienetan atzerritarrak egoiliar baimenik ez izateagatik atxilotzen dituzte. Egoiliar baimenik ez izatea hutsegite administratiboa da: 40 eguneraino ere atxilotua-gartzelaratua-barneratua izateak zentru hauetan, diskriminatiboki zigortua izatea dakar bertakoei dagokienez, hauek ezin baitituzte atxilotu mota honetako administrazio hutsegitea egiteagatik. Atzerritar etorkinak atxilotu, gartzelaratu egiten dituzte eta Legez dagozkien gutxieneko eskubide eta bermeak ukatu egiten zaizkie. Defentsarako oztopoak jartzen zaizkie, ez zaie itzultzailerik eskaintzen, hizkuntza ez ezagutzea diskriminazio iturririk garrantzitsuena baita; ez zaie zer dela eta salatzen dituzten jakinarazten; ezin dira beren familiekin harremanetan jarri; zenbaitetan tratu txar fisikoak jasaten dituzte emozionalki inolako babesik gabeko egoeran geratzen direlarik, ez baitago gizaldeko tratu duinik izateko eskubiderik.

Hirugarren atalean boterearen gehiegikeriak eta polizien erasoak izeneko gaiari ekiten diogu. Jose Antonio Gimbernat-en sarreraren ondoren, hirurogeita hamabost kasu zehatz azalduko ditugu soberaki erakusten dutenak boterearen gehiegikeriak eta polizien erasoak ez direla gertaera isolatuak: polizia ezberdinek, bere aldaera eta kolore aniztasunean, atzerritarrekin zein gutxiengo etniko baten partaide direnekin duten jokaera zeharo tamalgarriaren proba ukaezinak dira. Erasoa eta tratu txarra ia arau direla esatera ausartuko gara, salbuespena pertsona izaerari dagokion begirunezko tratua da.

Badira zenbait eraso polizial basatitzat jo ditzakegunak (batzuk zigorgabe geratu dira behin-betiko, epaiketa guztiz bidegabeen ondoren). Irainak pertsona horien etorkin izate hutsagatik (etengabeko umiliazioak ezugarri fisikoak direla eta identifika ditzaketelako) bertoko pertsona erasotuak polizia egurtzen ari zen etorkinak defendatzeagatik (gartzeletako funtzionari eta polizia agenteek sexualki erasotutako emakumeak) polizia galdetegi zantarrak arrazari buruzko aipamenekin - (antza denez, ardura handiegia izatetik eratorritako ekintza diskriminatzailearen erantzuleak egokiro erazarri zituzten beren nagusiek, baina aipatu datua sartzeaz kontsulta egin ez izanagatik). Berriz ere Arartekoak larrialdi deja luzatu zuen eta Espainiar Estatuko polizia eta segurtasun agenteen zalantzagabeko jokabide diskriminatzaile eta neurriz gainekoari buruzko azalpenak eskatu zituen.

Poliziaren jokabide diskriminatzaile eta zigorgabeak, atzerritartasun legeriaren anbiguotasun espezifikotik eratorriak gehienetan ere, sarritan sudan-dar nazionalitatea zuen pertsona bati gertatutakoa bezalako gertakari argigarrietara jotzen du, honi ukatu egin zitzaion Herrian sartzea, nahiz eta bere sarrera minbizia erauzteko ebakuntza baten beharrak sortua izan. Polizia funtzionari artatsuek pertsona haren agerpenak gezurrezkoak ez ote ziren «susmoak izan zituzten», nahiz eta honek bidaia justifikatzen zuten agiri guztiak aurkeztu: berehalako ebakuntzaren premia zuelako mediku agiriak, Sudaneko espainiar agintariek emaniko sarrera bisatua, honen emakidarako han bertan aurkeztua zuen dokumentazio bera.

Beste zenbaitetan poliziak zakarki eta arrazoirik gabe erasotzen die etorkinei. Agente ezagun baten kasua da, ezizenez «beldurraren kabua» duena. Ohituraz tratamendu «berezia» eskaintzen die marokoko biztanleei. Honen ekintzak lankideek beraiek salatu dituzte bare ankerkeria dela eta hunkituta eta batez ere, funtzionari honekiko eta here «ekintzekiko» nagusiek erakusten duten axolagabekeria eta isiltasun konplizea direla eta. Gauean, goizaldean batez ere, sarekadak egiten dituzte aldibaterako etorkinentzako aterpeetan, txakur eta guzti. Segadak prestatzen dituzte etorkin irregularren atxiloketak justifikatzeagatik, mugetan iruzurrak egiten dizkiete, saltzaile ibiltarien merkantzia lapurtu,...

Espera izatekoa litzateke Eskubidezko Estatua izeneko honetako txoko galduren batean, oinarrizko giza eskubideak errespetatzen diren gune askeren bat aurkitzea. Gune aske hau, Justizia izan zitekeen. Hala ere, zenbaitetan, justiziak erasotzaileak babesten ditu —poliziak— biktimen au eon –etorkinak-- Ardura handiegia izatetik eratorritako ekintzak atzerritarrek sistematikoki jartzen duten «autoritateari erresistentzia» ulertezinaren aurrean beharrezkotzat 'lustifikatuak dira. Adibideen zerrenda Iuzea da, Madrilen esaterako: Marokoko gazte bat erasotu zuten eta erreportari batek crasoaldi osoa fotografiatu zuen, epaileak ahozko ikusketan hurrengo epaian ez zltuen irudiak frogatzat onartu «irudi estatikoak» zirelako, hartara poliziak absolbituak geratu ziren. Zenbaitetan aukerako ustekabe batzuek epalleen 'lokabide partzial, diskriminatzaile eta bidegabeak jartzen dituzte agar ion. Jokaera honen adibide dugu bi turista arabiarrek jasan zuten egurtu basatia poliziaren aldetik- Erasoaldiaren erantzule ziren poliziak zigor gabe geratu /Men. Kasu honek sortu zuen polemikak, Nazioarteko Amnistiak koleratu zuen txartel baten bitartez eginiko salaketaren ondoren, kasua berrikusarazi zuen eta poliziak kondenatuak.

Laugarren atala talde oldarkor eta antolatuak deritzenei eskainia ago. Europako eskuin muturrari buruzko Cesar Vidalen azterketa bat nango da gaiaren sarrera. Berrogeita hamar kasu zehatz garatuko dira urazcaren larrltasuna erakusteko. Bereziki nabarmentzen da Estatu Espainiarrean eskuin muturreko taldeel leporatutako hilketak dagoeneko zortzi dire!, eta badira baste hiru oraindik azaldu gabeak, 1995eko bukaera aldcan gertatu zirenak, hala nola 16 urteko Susana Ruizen kasua. Kasu hauck hilketa kontsumatuak dlra, tamalez zerrenda luzeagoa izan zitekeen, izan ere anzeko baste zenbait erasok biktimen biziarekin buka baitzezaketen.

Oraingo honetan polizia iturriek egiaztatu egiten date salatutako erasoak gauzatzen direnak baino askoz gutxiago direla. Hauetako asko ez dira salatzen biktima adin txikikoa delako, familiakoek nahiago izaten dute ez jarri adin txikikoak arrisku gehiagoren aurrean edo zenbaitetan beste eraso baten beldurrak ezinezko egiten du edozein prebentzio edo zigor ekintza. Gure Salaketa Bulegoetara iristen diren kasu jakin batzuk ezin dira salatu errepresalien eta tolde biolentoen beldurrez. Hau arazo kezkagarri eta zoritxarreko baten ageriko aldea da. Kontatuko dugu nola skinsek burututako hilketen presentziazko lekukoak, eraso eta heriotza mehatxuak jasan dituzten larderia gisa.

Tamalez, egiazta daiteke, nola zenbaitetan gizarteak skinsak babestu egiten dituen; nola poliziak desdramatizatu egiten duen arazoa, behin eta berriz errepikatuz eta jarraitzaile neonazien panfletoei eta hauen «ekintzak» inguratzen ohi dituen parafernaliari garrantzia kentzen saiatuz. Behin eta berriz errepikatzen da hau guztia iragankorra dela, ez direla ideología jakin bateko gazteak, «Kaleko leinuak» baizik. Tolde hauen ekintzei azaletik begiratzea baino ez dago jarrero hauek gezur hutsak direla ohartzeko: Skinsak antolaturik daude. Ekintzek duten antzekotasunak, beren erasoen aldez aurretiko asmoak, kaleetako pintaketek, ikurrek, propaganda neonaziek, guztiek erakusten digute talde hauen arteko barneko lotura, baita Estatutik kanpo ere.

Honako txosten honetan aipatutako kasu anitzetan polizien jokaera erabat sintomatikoa da: ez da aintzat hartzen gazte hauek gordetzen duten ideologia, komisaldegietan kontuan hartu eta adierazi izan bada ere. Are handiagoa da Epaile baten jokabideak sortutako harridura, honek defentsa legitimorako eskubidearen legezko printzipioa aide botera utziz Afrikako etorkin bat hilketa zapuztuagatik kondenatu zuen jatorriaz aparteko inongo arrazoirik gabe koipatzen ari ziren gazte batzuengandik defenditzera behartuta zegoela. Badira gobernu ardurak dituzten agintariak ere, Marbe-Ilako aikate den Jesús Gil kasu, taide hauen ekintzei buruzko uierpena adierazten dutenak. Horrela mintzatu zen Gil prentsaurreko batean Skins talde batek Kolonbiako jokaiari baten kontrako pintaketak egin zituztenean: «Ea benetan akatzen duten». Beste kasu erakusgarri bat Argandako polizia batena da -sargentua gainera- prentsa eta bere alkatearen aurrean adierazi zuena, mutil hauek, mutil normaiak direla, hogei urteko David Martin gaztearen hilketaren ondoren, jipoi baten ondorioz, aldez aurretiko labankada eman eta buru hezurra hautsi ziotela.

Bestelako eraso eta diskriminazioak izenburuko bostgarren atalak diskriminazio arrazistak dituen aide ugariak erakusten dituzten gertakariak aztertzen ditu. Hemen eguneroko molde anizdun arrazakeria erakusten duten berrogeita hamar pasadizo baino gehiago kontatzen dira. Adibide hauekin ez dugu biltzen gaituen diskriminazio giro guztia erakusten: eguneroko eraso txikiak, irainak ez dira berri eta ez dira zenbatzen. Zenbaitetan arrazakeria kasu jakin batzuk ugalduz doazela egiaztatzen da. «Onespen Eskubidea Erreserbatua» baliamenduaren babespean, etorkin eta ijitoei sarrera ukatu egiten dieten taberna eta diskotekak kasu. Aplikazioa eta erabilera razionolkiŕnkongruenteak dituen Onespen Eskubidea Erreserbaturik, inorŕ ezin baitzaio lokal batean izateko eskubidea ukatu egite zehatzetan oinarritu gobe, konfliktibo izan doitekeen susmo hutsagatik. Batzuetan etorkinei eta ijitoei lokal hauetan sartzeko ukatze hauekŕn batera bertako zaindari eta segurtasun agente pribatuen eskutik astindu ederrak jasotzen dituztela ere egiaztatzen da.

Etorkinenganako intolerontzia kasuen aipamena ere egiten da. Neskame m usulmanek higab-a janztearen kontra jartzen diren Sevillako etxeko andreen kasua da. Meskitak ixteko mobilizatzen diren auzoak. Telefonika bezalako enpresa publikoak etzerritarrentzat arau zehatzak jartzen dituena -ez, ordea, atzerritar aberatsentzat-, edo Renfe bagoi bereziak prestatzen dituena Marokoko bidaztientzat. Egoera abaniko zabala da. Estatuko 16 urteko gazte baten kasua da, Ospitale batean erizain beltz batek hartzeari uko egin ziona. Intelektualak eta artistak dira auzune ¡akin baten gainbehera ikasle atzerritar eta etorkinen agerreratik star daitekeela baieztatzen duen azterketa baten ondorioak bore gain hartuz sinatzen dutenak. Paretetan txartel arrazistak dituzten tabernak, beti etorkinen aipu eginez. Gertakari hauen protagonistek eman digute etorkinak eta gutxiengo etnikoak mugitzen diren intolerantzia eta diskriminazio giroaren neurriaren berri. Egia da bestalde, gizarte guztiak ez dituela horrelako jokabideak bere egiten eta ezartzen. Egia da, halaber, jarrero hauek eragin negatibo eta sakana dutela gizarteko gainerakoengan. Kaltegarria da bereziki jasaten dutenentzat: Etorkinak.

Seigarren atalean lan munduan eta bertatik eratorritako eskubideen alorrean dagoen diskriminazioaz arituko gara. Carlota Soleren artikulu batek ematen dio hasiera gaiari. Ondoren 14 kasu esanguratsu azaitzen dira. Ez dira duten egoera irregularra dela eta beren eskubideak, aintzat hartuak izan daitezen ezintasunagatik, zanpatuak ikusten dituzten etorkin horien egoerak azaltzen, izatez bertakoen baldintza beretan Ian egiten badute ere. Ez dugu arazo honen larritasuna froga dezoketen datu alderagarrirík. Ez dogo langile hauen esplotazioak dituen ondorioak zenbatzen dituen daturik, ez lan-esku hat) erabiltzen duten enpresariek dituzten ondorio ekonomiko objektiboak, ezta gizarte asegurantzaren arloan, kasu, gauzatzen ez diren kontribuzioetatik eratorritako eskubideen ukapenaren ondorio makurrak ere. Hala ere, mundu guztiak onartzen du Ian merkatu hau badela, boina ez da arautzen, ez dira egoera irregularrean diren langileak babesten. Bereziki diskriminatzailea da legalitatea lan arloan. Lan-Ikuskaritzaren jokaero balizko egoera moto baten aurrean, -lanean aritzean gizarte asegurantzan altan izan gabe- bertakoa izan edo etorkína izateak sortzen dituen ondorioak erabat kontrakoak dim. Bertokoari aitotu egingo zaizkio eskubide guztiak, atzerritarra estatutik egotziko da. Asiako hegoekialdeko langileen kasua da -txinatarrak gehienak ere- salatzekoa izanik ere jasaten ari diren esplotazio egoera, honen salaketak edo poliziaren esku hartzeak dakartzan ondorioak, ez da beren eskubideen onespena, euren egozpena baizik.

Zazpigarren atalean diskriminazioa etxebizitza hartzean landuko dugu. Hemen Carlos Gimenezen Ghetto gaiari buruzko Ian baten pasarte batzuk jasotzen ditugu, ondoren, etorkinak pairatzen duenean zentratuta, diskriminazio kasu batzuk kontatzera pasatuz. Ijito herriak jasaten duena txosten honetako lehen atalean jaso dugu. Gainera, etxebizitzaren arazoa Txostenaren beste atal batzuetan landu dugu bere aldaera ezberdinetan. Horietan egiaztatu egiten da nola etxebizitza-agentzia batzuek etorkinei etxebizitzak alokatzeko eragozpenak jartzen dituzten. Nola alokairu etxebizitza batean sartzeko zailtasunak eta garestitzeak pilaketak eta ghettoen sorrera bultzatzen dituzten. Aurreko ataletan bezalaxe azaltzen ditugun kasuak arazoaren lagin txiki bat baino ez dira. Arazo hau etorkinek aurre egin behar dieten arazorik zabal eta handienetakoa da. Atal honetan aipaturikoa ez da diskriminazioaren, ez arazoaren hedaduraren erakuslea. Aipatu besterik ez dugu egin.

Zortzigarren atalak erantzunkizun instituzionalak dituzten pertsona adierazgarri zein gobernukoen adierazpenak ditu aztergai. Adierazpen hauetako batzuk azalduak dira txosten honetako beste atal batzuetan. Batzuk aparteko atal batean azpimarratu nahi izan ditugu hauen larritasunaz ohar gaitezen. Ez litzateke batere zilegi izango gobernuan erantzukizuna duten edo ez duten pertsonaia publikoen adierazpen batzuk ahozko lizentziatzat ¡otzea, beren jarrerak gizarte osoan zabaltzen baitira eta ondorio makur biderkatzailea baitute. Zenbait adierazpen arrazistak eta xenofobok, egoera zehatz batzuetan, ondorio kontrolaezinak dituen xenofobia olatu bat sor baitezake. Ahalmen guztiak erabiliz eragotzi behar dugu eskuin muturreko indar politiko bat sor dadin propaganda eta ekintza xenofoboetan hauteskundeetan igoerarako bide bilatuko duena.

Hemen salatzen diren adierazpenak, duten presentzia eta joera politikoagatik espektro osoan eragin duten zinegotzi eta alkateen kasuetatik datoz. Polizia buruak, fiskalak, artzapezpikuren bat, eta abar ere badira. Beren deklarazioek etorkin eta ijitoen kontrako estereotipo baztertzailea elikatzen dute. Gauza jakina denez, oso erraza da estereotipo bat sortu eta eiikatzea: oso zaila, ordea, berau suntsitzea. badira estereotipoen desmuntaiarako lanean ahalegin handia jartzen duten erakunde eta pertsonak, giza harreman solidarioak nagusi izango diren elkarbizitza kulturanitza eraikitzeko asmoz. Axolagabekeria larria da arduradun politikoek tribuna publikoetatik elikatzea estereotipo hauek.

Bederatzigarren atalean gutxiengo etnikoekiko nazioalen jarrerak aztertzeari ekingo diogu. Azterketa hau Est-eve Espelten gai hauetaz azken urteotan kaleratutako inkestei buruzko lanetatik dator. Urte hauetan joera arrazistek izan duten bilakaera eta 1995ean zein mailatan dauden aztertzen saiatu gara. Elkartasukna areagotu egin dela egiaztatzen da. Gizarteak ez duela bere burua arrazista aitortzen ezta iritzi zeharo arrazistak adierazten ere. Hau ona da zalantzarik gabe. Gure ustez joera honek badu zerikusirik arrazakeriaren kontrako giza erakundeek burutu dituzten kanpainekin, hauen artean SOS Racismo, bai eta komunikabideek diskriminazio eta atentatu arrazisten berri ematean. Inmigrazio eta gutxiengo etnikoei buruzko estereotipo jakin batzuk bere hartan segitzen dutela ere egiaztatzen dugu. Inkesta egin zaien gehienek etorkinen sarreraren aurrean euren gaitzespena erakusten segitzen dute eta hauek «nazionalei lanpostuak kentzen dizkietela» ulertzen segitzen dute. Honek instituzioetatik igortzen den inmigrazioa kontrolatu beharreko —kupoen bidez, e.a.— delako mezuak gizartearengan zenbaterainoko eragina duen erakusten digu. Jendearen iritziak atzerantz jo du nabarmenki pertsonen inmigratzeko eskubideari buruzko beren balorazioetan. Sekula ez da orain bezala zalantzan jarri honela inmigratzeko eskubidea. Antza denez, eskubide honek segun eta nori ezartzen zaion, eskubide izateari uzten dio.

Hamargarren eta azken atala Ceutan gertatutakoari eskainiko diogu. Gertatutakoaren azterketak aparteko atal batean lantzeko premiara bultzatu gintuen. Ceuta 1995eko kasurik adierazgarrienetakoa da. Bertan xenofobia eta diskriminazio alderdi ezberdinak gauzatu dira. Hemen Estatu Espainiarrean diren atzerritartasun politikaren benetako mugak zeintzuk diren erakusten da. Zein egoeratara jotzen duten. Ondoren polizien ekintza basati batek jarraituko dio etorkinen kontra jotzeko hiritarren mobilizazioa aukeratu zuen auzo talde baten erreakzio oldarkor baten laguntza izan zuena (ordura arte ¡non horrelakorik ezagutu gabekoa). Erabat arrazistak ziren instituzio arduradunen jokabide eta adierazpenak. Ekintza hauen erantzuleak zigor gabe uzteko instituzioen asmoa. Ceuta udalerrirako azken ¡rtenbidea, «Lotsaren harresia» deritzanaren eraikuntza. Azkenik etorkinen aurreko jarrera zekena, beren identifikazio-zedulak eta Migrazioko Zuzendaritza Orokorraren Autoen bitartez GKEen, enpresen edo partikularren babesean eta hauek egin zezaketen eskaintza zehatzetara baldintzatuz lan egiteko baimenak.

Arrazoi hauengatik guztiengatik Ceutaren gaia da txosten honen azala. Helmut Kolh kantzelari alemaniarrak, Alemaniako lotsagarrikeriaz mintzatu bazen azkenetako atentatu arrazista baten ondoren, ez da zentzugabekoa esatea Ceuta dela Espainiar Estatuko lotsa nazionala. Atoll hau argazki erreportaia batekin gorpuztu dugu, bertako irudiek etorkinekin erabiltzen den biolentzia maila erakutsi ez ezik etorkinek jasotako tratamentuaren ezaugarri garrantzitsuak ere jartzen dituzte agerian eta, era berean, bideoz lortutako irudi hauek ez zitezen erabili hiritarren kontra jotzeko eskatu zuen pertsona salatzen dute.